НУТАГ УСНЫХАА МАНААНД
Усны эхийг нэг нь хамгаалаад нөгөө нь бохирдуулж, бэлчээрээ нэг айл гамнаад нөгөө нь барчихвал нийтээрээ хохирно. Тиймээс байгальтай зохицон амьдрах ухаан нийтээр дагах ёс, төрийн бодлого болон төлөвшжээ. Монголчууд байгалийг амьд бие хэмээн шүтэн дээдэлж, түүнийг хамгаалах хатуу зарчмуудыг төрийн бодлогодоо тусгаж ирсэн түүхтэй. XIII зууны үеийн хууль цааз, төрийн бодлого, хуульд газар хөрс, бэлчээрийг зохистой ашиглах, усыг бохирдуулахгүй байх, ой хээрийн түймрээс сэргийлэх, ан амьтныг дур мэдэн хядахгүй байхтай холбоотой хатуу зохицуулалтууд байсныг тэмдэглэдэг. Тухайн үеийн заалтуудыг өнөөгийн хуультай шууд адилтгаж болохгүй ч, нэг зүйл тодорхой. Ус, газар, ан амьтан нь хэн нэгний хүссэнээрээ эдлэх хязгааргүй өмч биш байжээ:
• Аливаа баялгийн эх үндэс, нүүдэлчин ардын амьдралын нэг сурвалж болсон газар хөрс, бэлчээрийг хамгаалж, зохистой ашиглах, газар нутгийг бохирдуулахгүй байгалийн хэв төрхөөр нь ариун байлгах
• Амьд бүхний амьдралын цорын ганц эх сурвалж болсон усыг бохирлож, хордуулахгүй ариун тунгалгаар нь үеийн үед хамгаалж ашиглах
• Эдийн засаг, хүн ам, мал сүрэг, газар нутаг, эд хөрөнгө, байгальд өөрт нь нөхөж баршгүй сүйтгэл аюул тарьдаг ой, хээрийн түймрээс урьдчилан сэргийлэх, түймэртэй тэмцэх
• Нүүдэлчин ардын амьдрал соёл иргэншлийн өвөрмөц шинжийг харуулж байдаг ан авын нийтлэг шинж чанарыг тусгаж ан амьтныг зөв зохистой агнаж олборлох, хамгаалах
Энэхүү бодлогын хүрээнд Их засаг хуульд “Ус болон үнс рүү шээвэл цаазлах” хүртэлх хатуу заалтыг тусгасан байдаг. Байгаль орчин, ан амьтныг хувийн өмч мэтээр үзэж болохгүйг төрийн тэргүүний түвшинд хүртэл ухамсарлаж байв. Өгөдэй хаан өөрийн хаан байсан үеийн дөрвөн гавьяа, дөрвөн буруугийн нэг нь“тэнгэр газрын заяагаар төрсөн гөрөөсийг бусад ах дүү нарын нутагт очих, болуузай гэж харамлаж, шавар хэрэм бариулж, ах дүү нараас гомдох үгийг сонсов, би. Энд бас нэг буруу бий.” гэж хэлж байжээ.
Хаан хүний энэхүү гэмшил нь зэрлэг амьтдын чөлөөтэй нүүдэллэх жам ёсыг алдагдуулж, эзэнгүй амьтдыг хувийн өмч мэт хашиж тусгаарласнаа буруу хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг байв. Энэ нь гагцхүү хүн хийгээд байгалийн шүтэлцээг хүндэтгэхээс гадна эх дэлхийгээ хамгаалах төрийн хууль цаазыг хүн бүр эрх ямба үл хамааран дээдлэн сахих учиртайг илтгэж буй.
Энэ талаар нийтлэлч Б.Батбаатар “нүүдлийн соёл уламжлалтай монголчууд бидэнд унаган байгалиа хамгаалах, суурин соёлд хэт автахгүй байх, цөөхөн монголчууд хоорондоо эв эеэ сахин хичээж амьдрахын чухлыг сануулсан захиас аж” гэж бичжээ. Байгаль хүний албан тушаалыг танихгүй. Ус ширгэвэл хаан, харц аль аль нь цангана. Агаар бохирдвол даргын өрөөг тойроод гарахгүй. Энэ утгаараа байгаль бол бидний зохиосон зэрэг дэвийг үл тоодог хамгийн шударга хэмжүүр юм.
ОРГИЛД НЬ ТАХИЛГА, БЭЛД НЬ БАРИЛГА
Монгол судлалыг АНУ-д үүсгэн байгуулагчдын нэг О.Латтимор “Монголчууд бүгдээрээ овоондоо гүн хүндэтгэл бишрэлтэй ханддаг ч, овоо тахилгын үед тахилгын зан үйлийн талаар нэг бүрчлэн тайлбарлах хүнтэй тааралдсангүй” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Судлаач У.Эрдэнэтуяа үүнийг “Монголчууд овоо тахилгын талаар мэдэхгүйдээ бус тахилгын явцад түүний талаар хэлж ярихыг цээрлэдэг байж болох талтай” гэж тайлбарлажээ. Уул, овоогоо ийнхүү дээдлэхдээ монголчууд юуг хөндөж болохгүй, юуг цээрлэх ёстойг ч чандлан сахиж иржээ. Богдхан уул бол энэ ёс хэр хатуу мөрдөгдөж ирсний нэг тод жишээ юм.
А.М.Позднеев 1890-ээд оны эхээр Монгол нутгаар аялсан тэмдэглэлдээ Богд хан уулыг бэлээсээ орой хүртэл өтгөн шилмүүст ойгоор бүрхэгдсэн, модыг нь огтолдоггүй, ан амьтныг нь агнадаггүй онгон дагшин нутаг хэмээн дүрсэлжээ. Өдгөө Позднеевийн тэмдэглэлээс 100 гаруй жилийн дараа бараа харагдах газар нь алах ял заагдсан хүнийг цаазлахыг ч цээрлэдэг тэр онгон, дагшин уулыг танихад бэрх болжээ. 2001 онд тусгай хамгаалалттай газар нутагт газар ашиглуулах түр журам батлагдсанаар Богдхан ууланд барилгажилтын эхлэл тавигдаж, 2015 онд хоёр давхраас өндөр барилга барихыг хязгаарласан заалтыг холбогдох стандартаас хасаж, уулын бэлд тогтож байсан барилгууд аажмаар ам өгсөн, энгэр өөд мацсан түүхтэй.
Газар олгох түр журмыг 2022 онд цуцалсан ч, барилгын ажил зогссонгүй. Өмнө нь олгосон зөвшөөрөл, ашиглалтын эрх, шүүхийн маргаан ар араасаа үргэлжилсээр, 2024 оны 6-р сарын байдлаар Богдхан уулын тусгай хамгаалалттай бүсэд шүүхээр маргаж буй 100 орчим газар бүртгэгджээ. Хууль цаасан дээр чангарсан ч, уулын энгэр дээрх дүр зураг төдийлөн өөрчлөгдсөнгүй. Зэрлэг амьтдын идээшлэх, тархан нутаглах зам нарийсахын хэрээр янгир, буга иргэдийн алхдаг цөөн гарц руу шахагдах болж, янгир нохойд бариулах, буга хүнээс хоол эрэх, суурьшлын бүсэд улам ойртох үзэгдэл олширсон нь үүний нэг илрэл.
Сүүлийн хоёр жилийн дотор газрын төлбөр төлөөгүй, зориулалтаа өөрчилсөн, хууль зөрчин барилга барьсан зэрэг 180 гаруй зөрчил илэрч, байгаль орчинд учруулсан хохиролд 1.2 тэрбум төгрөгийн торгууль, шийтгэл ногдуулсан гэх мэдээлэл бий. Бид уулын оройд тахилга үйлдсээр атлаа бэлд нь үлдэх газаргүй болтол шахаж суугаа нь хүндэтгэл гэхээсээ илүү ёс заншлынхаа утгыг гээсэн хэрэг биш гэж үү?
АРВИЛАХЫН УЧИР
Угтаа байгалиа дээдлэх ёс тахилгын өдөр л илэрдэг зүйл байгаагүй. Хэрэглэхдээ хэр хэмжээгээ мэдэх, авсныхаа дараа үлдэхийг нь үлдээх тэр ухаан жирийн айлын өдөр тутмын ахуйд шингэсэн энгийн л зүйл байжээ. Үр хүүхдэдээ үлдээсэн захиас, хэрэглэж ирсэн эд зүйлээс нь хүртэл энэ хандлагыг харж болно. Монголын төв нутагт Далай чойнхор вангийн хошууны толгой цохидог баячуудын нэг “Нарийн Пэрэнлэй” гэж хүн насан өөд болохын өмнө нэгдлийнхээ музейд бэлэглэсэн аргалын жижиг савар дээрээ:
“Хангай дэлхийн модыг арвилан
Халтар аргал түлшиндээ хэрэглэх”
хэмээн захиж үлдээсэн байдаг. Утга нь тун энгийн. Байгалиас хэрэгтэйгээ авч болно, харин бүгдийг нь шавхаж болохгүй. Өнөөдрийн хэрэгцээгээ хангахдаа маргаашид үлдэхийг нь үлдээх учиртай. Арвич энэ хандлага өдөр тутмын хэрэглээнд ч харагдана. Гялгар уут, нэг удаагийн сав баглаа байхгүй үед махаа цэвэрлэсэн гүзээнд боож хөлдөөнө. Хэрэглэсэн зүйлээ өөр зориулалтаар дахин ашиглах нь ч хэвийн үзэгдэл байв.
Монголчуудын ийнхүү юмхнаар юм хийдэг зан гаднынхны тэмдэглэлд ч үлджээ. Монголд ажиллаж амьдарч байсан шведийн сургаал номлогч, худалдаачин, дипломат Август Ларсон 1936 онд “Монгол дахь амьдралын тав тух” нийтлэлдээ: “Монголчуудын хувцас хунар ч энгийн амар. Жилдээ ганц удаа л шинэ хувцас авна, тэр нь даавуун, эсвэл торгон дээл, хонины нэхий дах” хэмээн бичсэн байна.
Тэрээр мөн Христийн шашин түгээх ажлын үеэр болсон нэгэн хөгжилтэй явдлыг дурсан бичжээ. Номлогчид Монголд ирж Библи зарахад номууд нь тэр дороо дууссан тул монголчууд Христийн шашинд тун амархан орж байна хэмээн ихэд баярласан аж. Гэтэл хожим нь мэдэх нь ээ, овсгоотой монголчууд номынх нь савхин хавтасыг урж аваад гутлаа уллаад байсныг мэджээ. Тэр үеийн монгол хүн бол зүгээр л “хэрэг болох юм байна” гэж харсан биз.
Гэхдээ овсгоо, арвич зан хоёр цээргүй бол амархан шунал болж хувирна. Байгалиас хэрэгтэйгээ авах нэг хэрэг, тааралдсан бүхнээ хамах өөр хэрэг. Энэ хоёрын заагийг алдахгүй байх нь л чухал байжээ.
